Làng chiếu Cẩm Nê – Nghề dệt chiếu cói truyền thống hơn 400 năm giữa lòng Đà Nẵng
Làng chiếu Cẩm Nê tọa lạc tại xã Hòa Tiến, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng, là một trong những làng nghề dệt chiếu cói lâu đời nhất miền Trung. Với hơn 400 năm tồn tại, làng chiếu Cẩm Nê không chỉ là nơi sản xuất ra những tấm chiếu bền đẹp mà còn là biểu tượng văn hóa đặc sắc của vùng đất này. Những đôi bàn tay khéo léo của người dân nơi đây đã biến những cây cói thô sơ thành những tấm chiếu tinh tế, góp phần duy trì một nghề truyền thống quý báu.
Làng chiếu Cẩm Nê có tên gọi khác là làng chiếu Cẩm Nê, thuộc thôn Cẩm Nê, xã Hòa Tiến. Nghề dệt chiếu nơi đây hình thành từ thế kỷ 17, do các cư dân từ vùng Thanh Hóa, Nghệ An di cư vào mang theo kỹ thuật dệt chiếu cói. Ban đầu chỉ để phục vụ nhu cầu sinh hoạt trong gia đình, dần dần sản phẩm vươn xa ra các tỉnh thành khác và trở thành mặt hàng thủ công mỹ nghệ có tiếng.
Sản phẩm chính của làng chiếu Cẩm Nê là các loại chiếu cói, chiếu trúc, chiếu tre được làm từ nguyên liệu tự nhiên. Người dân nơi đây sử dụng cây cói (hay còn gọi là cây lác) trồng tại các vùng đất ngập nước ven sông, kết hợp với kỹ thuật dệt thủ công tinh xảo. Mỗi tấm chiếu không chỉ có độ bền cao mà còn mang nét đẹp mộc mạc, gần gũi với thiên nhiên.
Lịch sử hình thành và phát triển của làng chiếu Cẩm Nê
Nghề dệt chiếu cói tại làng chiếu Cẩm Nê bắt nguồn từ thời nhà Nguyễn. Theo các bậc cao niên trong làng, tổ tiên của họ vốn là những người thợ dệt chiếu từ vùng Bắc Trung Bộ vào Nam lập nghiệp. Nhận thấy vùng đất ven sông Yên (nay thuộc Hòa Tiến) có nhiều cây cói mọc tự nhiên, họ đã khai thác và phát triển nghề dệt chiếu.
Qua nhiều thế hệ, làng chiếu Cẩm Nê không ngừng cải tiến kỹ thuật, từ dệt bằng tay thuần túy sang sử dụng khung dệt thủ công, tạo ra các loại chiếu với hoa văn phong phú. Đến thế kỷ 20, làng nghề phát triển hưng thịnh nhất, sản phẩm không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn xuất khẩu sang Lào, Campuchia và một số nước châu Á.
Từ những năm 1990 trở đi, nghề dệt chiếu cói gặp nhiều thách thức khi các sản phẩm chiếu nilon, chiếu công nghiệp giá rẻ tràn ngập thị trường. Nhiều hộ gia đình trong làng chiếu Cẩm Nê đã bỏ nghề, tìm việc khác. Tuy nhiên, với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và các chương trình bảo tồn làng nghề truyền thống, nghề dệt chiếu Cẩm Nê đã dần phục hồi từ đầu những năm 2000.
Hiện nay làng chiếu Cẩm Nê được công nhận là làng nghề truyền thống cấp thành phố, thu hút nhiều du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm. Tuy số hộ làm nghề giảm so với trước, nhưng chất lượng sản phẩm được nâng cao, hướng đến phân khúc cao cấp và du lịch.
Quy trình sản xuất chiếu cói tại làng chiếu Cẩm Nê
Quy trình dệt chiếu cói tại làng chiếu Cẩm Nê trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm của người thợ. Bắt đầu từ khâu chọn nguyên liệu đến khi hoàn thiện sản phẩm, mỗi bước đều ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tấm chiếu.
Nguyên liệu: Cây cói (cây lác)
Cây cói là loại cây thân thảo, mọc hoang hoặc được trồng ở những vùng đất ẩm, ngập nước. Người dân làng chiếu Cẩm Nê thường thu hoạch cói vào mùa khô, khi cây đã già, có độ dẻo dai nhất. Cói sau khi cắt được phơi khô, bó thành từng bó để bảo quản. Để có màu sắc khác nhau cho chiếu, người ta có thể nhuộm cói bằng các loại lá cây tự nhiên như lá mò, lá bàng hoặc sử dụng phẩm màu công nghiệp an toàn.
Kỹ thuật xe sợi và dệt chiếu
Trước khi dệt, cói được phân loại theo độ dày mỏng, sau đó xe thành sợi. Công đoạn xe sợi đòi hỏi lực tay đều, tạo ra sợi cói tròn đều, không bị đứt gãy. Sau đó, sợi được đưa lên khung dệt. Khung dệt của làng chiếu Cẩm Nê là loại khung gỗ thủ công, có chiều dài khoảng 2 mét, rộng 1,5 mét. Người thợ ngồi trên khung, dùng chân đạp để tạo độ căng, tay đưa thoi cói qua lại.
Mỗi tấm chiếu có thể dệt trong 2-3 ngày tùy vào kích thước và độ phức tạp của hoa văn. Các họa tiết thông dụng như chữ Vạn, mắt cáo, hoa văn hình học hoặc những hàng chữ “Phúc”, “Thọ” được lồng ghép khéo léo. Điều đặc biệt là người thợ không cần bản vẽ trước mà dựa hoàn toàn vào trí nhớ và cảm quan.
Hoàn thiện sản phẩm
Sau khi dệt xong, chiếu được cắt tỉa viền, ép phẳng và phơi nắng lần cuối để loại bỏ độ ẩm. Một số sản phẩm cao cấp được may thêm đường viền vải hoặc tạo viền bằng chỉ màu. Chiếu thành phẩm có độ dày từ 3-5 mm, mềm mại, thoáng mát và có mùi thơm nhẹ của cói khô.
Các sản phẩm chính của làng chiếu Cẩm Nê
Làng chiếu Cẩm Nê sản xuất đa dạng các loại chiếu phục vụ nhu cầu khác nhau:
Ngoài ra, làng chiếu Cẩm Nê còn sản xuất các phụ kiện như túi xách, thảm trải sàn, mành cửa từ cói, tạo thêm thu nhập và đáp ứng thị hiếu hiện đại.
Giá trị văn hóa và du lịch của làng chiếu Cẩm Nê
Không chỉ là một làng nghề, làng chiếu Cẩm Nê còn trở thành điểm du lịch văn hóa hấp dẫn tại Đà Nẵng. Nằm cách trung tâm thành phố khoảng 15 km, du khách dễ dàng ghé thăm trong các tour trải nghiệm làng nghề. Đến đây, du khách có thể:
Tham quan xưởng dệt chiếu truyền thống, chứng kiến quy trình dệt thủ công.
Tự tay trải nghiệm dệt chiếu dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân.
Mua sắm các sản phẩm chiếu cói chất lượng làm quà tặng.
Thưởng thức ẩm thực địa phương, giao lưu với người dân làng.
Làng chiếu Cẩm Nê hiện có khoảng 50 hộ gia đình còn duy trì nghề dệt, trong đó có một số nghệ nhân cao tuổi với hơn 50 năm kinh nghiệm. Họ là những người nắm giữ bí quyết dệt chiếu đẹp, bền, truyền dạy cho thế hệ trẻ.
Lợi ích và hạn chế của chiếu cói làng chiếu Cẩm Nê
Lợi ích
An toàn sức khỏe: Chiếu cói từ nguyên liệu tự nhiên, không chứa hóa chất độc hại như chiếu nilon. Thoáng mát về mùa hè, ấm áp về mùa đông.
Độ bền cao: Một tấm chiếu cói dệt đúng kỹ thuật có thể sử dụng 5-10 năm nếu biết cách bảo quản.
Thân thiện môi trường: Cói là loại cây dễ phân hủy, không gây ô nhiễm. Nghề dệt chiếu góp phần duy trì hệ sinh thái đồng quê.
Tính thẩm mỹ: Hoa văn thủ công tạo nét đẹp độc đáo, phù hợp với không gian truyền thống và hiện đại.
Hạn chế
Giá thành cao hơn chiếu công nghiệp, khó cạnh tranh về giá.
Yêu cầu bảo quản khắt khe: tránh ẩm mốc, phơi nắng định kỳ.
Sản lượng có hạn do sản xuất thủ công, khó đáp ứng đơn hàng số lượng lớn.
Thiếu lao động trẻ, nguy cơ mai một nghề khi các nghệ nhân già yếu.
So sánh chiếu cói làng chiếu Cẩm Nê và chiếu công nghiệp
Tiêu chí
Chiếu cói Cẩm Nê
Chiếu công nghiệp
Nguyên liệu
Cói tự nhiên
Nilon, nhựa tổng hợp, sợi hóa học
Quy trình sản xuất
Thủ công
Máy móc
Độ bền
5-10 năm nếu bảo quản tốt
2-5 năm dễ hư hỏng
Tác động sức khỏe
Tốt, thoáng mát, kháng khuẩn tự nhiên
Dễ gây dị ứng, bí da, mùi nhựa
Giá thành
Cao (150.000-3.000.000 VNĐ)
Thấp (50.000-200.000 VNĐ)
Giá trị văn hóa
Cao, mang bản sắc làng nghề
Thấp, không có
Hướng dẫn bảo quản chiếu cói làng chiếu Cẩm Nê
Để chiếu cói giữ được độ bền và vẻ đẹp lâu dài, người dùng cần lưu ý các điểm sau:
Phơi nắng: Nên phơi chiếu dưới nắng nhẹ khoảng 2-3 lần/tháng, mỗi lần 1-2 giờ. Tránh phơi quá lâu khi nắng gắt sẽ làm cói giòn, nứt.
Lau chùi: Dùng khăn ẩm lau nhẹ bề mặt, sau đó để khô tự nhiên. Không dùng hóa chất tẩy rửa mạnh.
Tránh ẩm mốc: Đặt chiếu ở nơi khô ráo, tốt nhất có lót một lớp vải hoặc giấy báo dưới để hút ẩm. Nếu không sử dụng lâu, cuộn tròn và bọc trong túi nilon.
Xử lý khi bị mốc: Dùng giấm pha loãng lau vết mốc, sau đó phơi khô. Tuyệt đối không ngâm nước, sẽ làm chiếu hư hỏng.
Tránh va đập mạnh: Chiếu cói khá giòn khi khô, không nên gấp gập nhiều lần, tốt nhất cuộn tròn khi cất.
Sai lầm thường gặp khi mua chiếu cói tại làng chiếu Cẩm Nê
Chọn chiếu quá mỏng: Nhiều người thích chiếu mỏng vì giá rẻ nhưng độ bền kém. Nên chọn chiếu có độ dày vừa phải (0,5 cm trở lên).
Tin hoa văn càng cầu kỳ càng tốt: Hoa văn phức tạp đẹp nhưng nếu không tinh xảo có thể làm sợi bị đứt. Nên kiểm tra kỹ mặt trái, mặt phải.
Mua chiếu không kiểm tra độ ẩm: Chiếu còn ẩm dễ bị mốc về sau. Yêu cầu người bán phơi hoặc sấy khô trước khi giao.
Không hỏi nguồn gốc: Một số nơi bán chiếu kém chất lượng mạo danh làng chiếu Cẩm Nê. Nên mua trực tiếp tại làng hoặc tại các cửa hàng uy tín.
Làng chiếu Cẩm Nê thuộc thôn Cẩm Nê, xã Hòa Tiến, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng, cách trung tâm khoảng 15 km về phía nam.
Nghề dệt chiếu Cẩm Nê có từ bao giờ?
Nghề dệt chiếu tại làng chiếu Cẩm Nê có từ thế kỷ 17, được các cư dân từ Thanh Hóa, Nghệ An mang vào, trải qua hơn 400 năm lịch sử.
Chiếu cói Cẩm Nê có đặc điểm gì nổi bật?
Chiếu cói Cẩm Nê được dệt thủ công từ cây cói tự nhiên, có độ dẻo, bền, thoáng mát, hoa văn tinh xảo. Mỗi tấm chiếu đều mang dấu ấn riêng của người thợ.
Giá chiếu cói Cẩm Nê bao nhiêu?
Giá dao động từ 150.000 đồng đến vài triệu đồng tùy loại. Chiếu trơn giá rẻ nhất, chiếu nghệ thuật cao cấp có thể lên đến 3.000.000 đồng.
Có thể mua chiếu Cẩm Nê qua mạng không?
Có, một số cơ sở tại làng chiếu Cẩm Nê đã bán hàng online qua các trang thương mại điện tử hoặc facebook. Tuy nhiên, nên chọn shop có đánh giá tốt, có thể yêu cầu gửi hình ảnh thực tế.
Làng chiếu Cẩm Nê có mở cửa đón khách tham quan không?
Có, làng chiếu Cẩm Nê rất hoan nghênh du khách đến tham quan. Thời gian thích hợp là buổi sáng từ 8h-11h hoặc chiều mát, khi người thợ đang làm việc. Nên liên hệ trước với chính quyền địa phương hoặc các hộ gia đình để được hướng dẫn.
Kết luận
Làng chiếu Cẩm Nê là một di sản văn hóa phi vật thể sống động của Đà Nẵng nói riêng và Việt Nam nói chung. Những tấm chiếu cói ra đời từ bàn tay tài hoa của các nghệ nhân không chỉ là vật dụng sinh hoạt mà còn chứa đựng tâm huyết, tình yêu quê hương. Dù đối mặt với nhiều thách thức, làng chiếu Cẩm Nê vẫn kiên trì gìn giữ nghề cổ, kết hợp với du lịch để mang lại giá trị kinh tế và văn hóa. Đến với làng chiếu Cẩm Nê, du khách không chỉ mua được sản phẩm chất lượng mà còn cảm nhận được hồn cốt của một làng nghề đã tồn tại hàng thế kỷ.
